योगमाया: NEB कक्षा 11 नेपाली गाइड

पाठ परिचय

राष्ट्रिय जीवनीको उद्देश्य

“योगमाया” कक्षा ११ नेपालीको चौथो पाठ हो। पाठले जीवनका नौ अनुच्छेदमा बाल्यकाल, वैवाहिक जीवन, सामाजिक सक्रियता, अध्यात्म, तपस्या, सुधार आन्दोलन, धर्मराज्यको माग, अग्निसमाधि योजना र जलसमाधिसम्मको क्रम प्रस्तुत गर्छ। राष्ट्रिय जीवनीको उद्देश्य मिति मात्र कण्ठ गराउनु होइन; एक ऐतिहासिक व्यक्तिले व्यक्तिगत पीडालाई सामाजिक चेतना र संगठित प्रतिरोधमा कसरी बदलिन् भन्ने बुझाउनु हो।

जन्म र परिवार

सिम्लेबाट सुरु भएको जीवन

पाठ्यपुस्तकअनुसार योगमायाको जन्म वि.सं. १९२४ मा भोजपुर जिल्लाको नेपालडाँडाको सिम्ले भन्ने गाउँमा श्रीलाल न्यौपाने र चन्द्रकला न्यौपानेकी पहिलो सन्तानका रूपमा भएको हो। उनी पुष्पलाल र अग्निधरकी दिदी थिइन्। विद्यालय जाने अवसर नपाए पनि स्वअनुभव र स्वसिकाइबाट अध्यात्म, मानवता र सामाजिक–सांस्कृतिक परिवर्तनको गहिरो चेतना विकास गरिन्।

बालविवाह

व्यक्तिगत पीडाबाट विद्रोहको बीउ

सात वर्षको उमेरमा सामाजिक प्रचलनअनुसार विवाह भयो र करिब दुई वर्षमै पतिको मृत्यु भएपछि उनी बालविधवा बनिन्। ससुराली र समाजको तिरस्कार, कठोर श्रम र घर फर्काउन नमान्ने माइतीले शारीरिक तथा मानसिक यातना थपे। उनी भागेर माइत पुगिन् र घर–माइती दुवैतर्फको उपेक्षाले विद्रोही चेतना बढ्यो। यस प्रसङ्गले बालविवाह, वैधव्य र पितृसत्तात्मक नियन्त्रणको अमानवीयता देखाउँछ।

आसाम यात्रा

व्यक्तिगत निर्णय र सामाजिक सक्रियता

कठिन परिस्थिति सहन नसकेपछि योगमाया भारतको आसाम पुगिन्। त्यहाँ आफ्नो संरक्षण गर्ने व्यक्तिसँग विवाह गरिन् र नैनकला नामकी छोरी जन्मिइन्। दोस्रो पतिको निधनपछि सामाजिक क्रियाकलापमा सहभागी भइन्। धार्मिक–सामाजिक कार्यक्रममा नेतृत्व र सहकार्य गर्दै उनले व्यक्तिको जीवन सुधार्न आर्थिक तथा सामाजिक मोहजालबाट मुक्त चेतना आवश्यक हुने विचार विकास गरिन्।

मझुवाबेंसी

आश्रम, सामूहिकता र ज्ञानको विस्तार

वि.सं. १९७३ तिर छोरी र भाइसँग भोजपुर फर्केर योगमाया मझुवाबेंसी पुगिन्। त्यहाँ गाउँलेसँग घुलमिल, पूजा–पुराण–व्रतमा सहभागिता, शास्त्रार्थ र छलफलले उनको ज्ञान फैलियो। षडानन्द अधिकारीका शिष्य अभयानन्द द्वितीयबाट दीक्षा लिएर संन्यासी बनिन् र षडानन्दको स्वर्गद्वारी क्षेत्रमा कुटी बनाइन्। ज्ञानलाई व्यवहार र संगठनसँग जोड्दै उनी साधकबाट समाज सुधारक नेतृ बनिन्।

तपस्या

शरीरपीडा होइन सामाजिक लक्ष्य

योगमायाले निराहार, जलाहार, अल्पाहार, अरुण नदीमा अर्धशरीर डुबाउने, गर्मीमा पञ्चाग्नि ताप्ने र हिमाली क्षेत्रमा अनुष्ठान गर्ने जस्ता कठोर विधि अपनाइन्। पाठले यी अभ्यासको उद्देश्य जीवनको लोभ र मोहबाट मुक्त हुँदै समाज सुधारको चाहना राख्नु बताउँछ। तपस्या निजी मोक्षको साधन मात्र नभई अनुयायीलाई अनुशासन, त्याग र सार्वजनिक नैतिक दबाबमा संगठित गर्ने माध्यम बन्यो।

समाज सुधार

छुवाछूत र वर्णाश्रमविरुद्ध व्यवहारिक अभियान

योगमाया धार्मिक, सामाजिक, प्रशासनिक, आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा रहेका विकृतिविरुद्ध बोलिन्। छुवाछूतलाई मानव सभ्यताको कलङ्क ठानेर जातका आधारमा अलग कानुन र दण्डको विरोध गरिन्। पूजा, आराधना, भजन, कीर्तन, प्रसाद वितरण र ग्रहणमा सबैलाई सहभागी गराइन्। उनका भक्तमा अन्य समुदाय र कथित दलितसमेत थिए। यसरी उनले विचारलाई दैनिक धार्मिक व्यवहारमा लागू गरिन्।

महिला अधिकार

बालविवाह, सती र दासप्रथाविरुद्ध आवाज

योगमायाले बालविवाहको विरोध, विधवा विवाहको समर्थन र सती तथा दासप्रथाको घोर विरोध गरिन्। विवाहमा उमेर, सहमति र जातीय भेद हटाउनुपर्ने, शिक्षामा समान अवसर दिनुपर्ने, ऋण मिनाहा र श्रमिकलाई न्याय चाहिने माग राखिन्। उनका सुधार प्रस्तावले महिला अधिकारलाई परिवारको विषयमा सीमित नगरी शिक्षा, अर्थ, कानुन र सार्वजनिक शासनसँग जोड्छन्।

धर्मराज्य

मानवहित र कर्तव्यमा आधारित माग

योगमायाको दृष्टिमा धर्म मानवहित माग्ने र मानवताको पक्षबाट हेर्ने कर्तव्य हो। उनले “एक राजा एक मान्छे” को चेतना, घुस नखाने व्यवस्था, न्यायपूर्ण विवाह, शिक्षामा समानता, गरिबको ऋण मिनाहा, बाँझो जमिन उपयोग र नयाँ कानुनको माग गरिन्। यहाँ धर्मराज्य कुनै एक सम्प्रदायको वर्चस्व होइन; सत्य, न्याय, उत्तरदायित्व र मानव गरिमामा आधारित शासनको नैतिक भाषा हो।

राज्यसँग संघर्ष

माग, आश्वासन र असफल कार्यान्वयन

योगमायाले राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरसमक्ष माग पुर्‍याइन्। प्रारम्भिक आश्वासन कार्यान्वयन नभएपछि उनी काठमाडौं पुगेर मागपत्र र धर्मराज्यको शिक्षा प्रस्तुत गरिन्। सरकारले वि.सं. १९९५ कात्तिक २७ मा धर्मराज्य स्थापना नगरे अनुयायीसहित अग्निसमाधि लिने घोषणापछि निगरानी, गिरफ्तारी र जेल चलायो। दमनले उनको आन्दोलनलाई झन् राजनीतिक र सार्वजनिक बनायो।

अग्निसमाधि योजना

संगठन र राज्यदमनको मोड

अग्निसमाधिका लागि मानिसहरू स्वेच्छाले भेला भए र यज्ञस्थल बन्यो। सरकारबाट सशस्त्र बल पुगेपछि योगमाया र अनुयायी पक्राउ परे; उनलाई भोजपुर कारागारको पाठामा बन्दी बनाइयो। पहिलो अग्निसमाधि योजना असफल भए पनि यो घटनाले राणा शासनविरुद्ध महिला नेतृत्वको साहसी संगठित विरोध देखायो। परीक्षामा यस घटनालाई सनसनीका रूपमा होइन, माग सुनुवाइ नहुँदा बढेको नैतिक–राजनीतिक दबाबका रूपमा लेख्नुहोस्।

जलसमाधि

अन्तिम सामूहिक प्रतिरोध

रिहाइपछि आन्दोलन अझ सशक्त बन्यो, तर राज्यले माग पूरा गरेन। शासकीय दमन, भ्रष्टाचार र सुधारको अपेक्षा अधुरो भएपछि योगमायाले जलसमाधिको योजना बनाइन्। वि.सं. १९९८ असार २२ गते हरिशयनी एकादशीका दिन ६८ जना भक्तसहित अरुण नदीमा समर्पित भएर उनले जीवन अन्त्य गरिन्। पाठले यो घटनालाई तत्कालीन राणा शासनविरुद्ध असाधारण महिला नेतृत्वको विद्रोहका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

व्यक्तित्व

विद्रोही, आध्यात्मिक र संगठनकर्ता

योगमाया औपचारिक शिक्षा नपाएकी स्वशिक्षित चिन्तक, कठोर साधक, निर्भीक वक्ता, संगठनकर्ता र समाज सुधारक थिइन्। उनको अध्यात्म मानवताबाट अलग थिएन; साधना, प्रवचन र सामूहिक व्यवहारले सामाजिक कुरीति चुनौती दिए। राज्यसँग प्रत्यक्ष माग राख्नु राजनीतिक साहस हो। अनुयायीलाई दीर्घकाल संगठित गर्न सक्नु नेतृत्व क्षमता हो। पात्रचित्रणमा यी गुणलाई घटनासँग जोड्नु आवश्यक छ।

विरासत

स्मृति, अध्ययन र आजको सान्दर्भिकता

पाठले योगमायाको विचार “सर्वार्थ योगवाणी” लगायत कृति, इतिहासकार र अनुसन्धानकर्ताको अध्ययन तथा जीवनीआधारित साहित्यमा सुरक्षित रहेको उल्लेख गर्छ। छुवाछूत, लैङ्गिक हिंसा, भ्रष्टाचार र अन्याय पूर्णतः समाप्त नभएकाले उनको मानवतामूलक चेतना आज पनि सान्दर्भिक छ। तर उनको जलसमाधिलाई आज अनुकरणीय विधि मान्नु हुँदैन; वर्तमानमा कानुनी, लोकतान्त्रिक र अहिंसात्मक माध्यमबाट न्याय खोज्नु उपयुक्त हुन्छ।

भाषातत्त्व

नामयोगी र जीवनीको घटनाक्रम

आधिकारिक अभ्यासमा “सित, माथि, तर्फ, बाट, बाहेक, भरि” जस्ता नामयोगी पहिचान र प्रयोग गर्न भनिएको छ। जीवनीका घटनालाई वि.सं. १९२४, १९७३, १९८८, १९९२, १९९३, १९९५, १९९७ र १९९८ जस्ता मितिसँग मिलाउने कार्य पनि छ। पहिले घटनाको कारण–परिणाम बुझ्नुहोस्, त्यसपछि मात्र मिति तालिका बनाउनुहोस्।

अध्ययन मार्ग

जीवनलाई पाँच मोडमा सम्झनुहोस्

1. जन्म, बालविवाह र वैधव्य।
2. आसाम यात्रा, पुनर्विवाह र सामाजिक सक्रियता।
3. मझुवाबेंसी, दीक्षा, आश्रम र तपस्या।
4. समाज सुधार, धर्मराज्यका माग र राज्यसँग संघर्ष।
5. अग्निसमाधि असफलता, जलसमाधि र विरासत।
6. कक्षा ११ नेपाली गाइड बाट जीवनी उत्तर ढाँचा हेर्नुहोस्।
7. संस्कृतिको नयाँ यात्रा सँग समता र मानवताको विचार तुलना गर्नुहोस्।
8. अध्याय रोडम्याप मा मिति पुनरावृत्ति राख्नुहोस्।